S sesini söyleyemiyor, peltek konuşuyor: ne zaman düzelir?

En sık gördüğümüz tür, dil ucunun ön dişlerin arasından dışarı çıktığı peltekliktir. "S" ve "z" sesleri, İngilizcedeki "th" sesine benzer çıkar. Küçük çocuklarda oldukça yaygındır ve pek çok çocukta zamanla kendiliğinden düzelir.

Daha az görülen ama daha önemli olan tür ise yanal (lateral) peltekliktir. Burada hava ağzın ortasından değil, yanlardan kaçar ve ses "ıslak", hışırtılı ya da tükürüklü gibi duyulur. Bu tür, normal konuşma gelişiminin bir parçası değildir ve genellikle kendiliğinden düzelmez; bu yüzden yaşı ne olursa olsun değerlendirilmesini öneririm. Bir de dil ucunun dişlerin arkasına dayandığı, sesin boğuk çıktığı bir tür vardır; bu da duruma göre ele alınır.

"S" sesi, Türkçede görece geç yerleşen seslerden biridir. Çalışmalara göre değişmekle birlikte, çoğu çocuk bu sesi 4-5 yaş civarında doğru kullanmaya başlar. Dilin dişler arasından çıktığı peltekliğin 4,5-5 yaşa kadar sürmesi bu nedenle pek çok çocukta olağandır.

5 yaşından sonra hâlâ devam ediyorsa değerlendirme zamanı gelmiş demektir. Şu durumlarda ise daha erken bakmakta fayda var: peltekliğin yanal türde olması, s dışındaki pek çok sesin de etkilenmesi, konuşmanın genel olarak anlaşılmasının zor olması ya da çocuğun konuşmasından rahatsız olması, bu yüzden alay konusu olması.

Çoğu zaman altında tek bir "sebep" yoktur; çocuk sesi yanlış bir dil yerleşimiyle öğrenmiş ve bu hareket bir alışkanlığa dönüşmüştür. Bazı etkenler ise bu alışkanlığı kolaylaştırabilir: ağzın sık sık açık durması ve ağızdan nefes alma (örneğin geniz eti ya da alerji nedeniyle), uzun süreli emzik veya parmak emme alışkanlığı, ön dişlerin yapısı ve kapanışıyla ilgili durumlar.

Ailelerin sık sorduğu dil bağı ise peltekliğin nadir bir nedenidir. "S" sesi için dil ucunun yükselip dişlerin arkasına yaklaşması gerekir; dil bağı çoğu çocukta bunu engellemez. Dil bağının konuşmayı gerçekten etkileyip etkilemediğine kesilmesi düşünülmeden önce mutlaka bir değerlendirmeyle karar verilmelidir.

6-7 yaş civarında süt dişleri dökülürken, daha önce s sesini doğru söyleyen bir çocukta bile geçici bir peltekleşme görülebilir. Bu genellikle kalıcı dişler çıktıkça kendiliğinden düzelir ve tek başına bir terapi gerekçesi değildir.

Ancak diş dökülmesinden önce de süregelen bir peltekliği "dişleri çıkınca düzelir" diyerek ertelememek gerekir. Dişler geldiğinde dilin yanlış yerleşim alışkanlığı çoğu zaman olduğu gibi kalır.

Peltek konuşma terapisi, motor öğrenmeye dayanır ve genellikle adım adım ilerler. Önce çocuğun doğru ve yanlış sesi kulakla ayırt edebilmesi üzerinde çalışırız. Ardından dilin doğru yerleşimini ve hava akışını tek başına seste, sonra hecelerde, kelimelerde, cümlelerde ve en sonunda serbest konuşmada kurarız.

Süre çocuktan çocuğa değişse de, diğer konuşma sorunlarına göre genellikle daha kısa ve öngörülebilir bir süreçtir. Başarının anahtarı, seanslar arasında evde yapılan kısa ama düzenli pratiklerdir; günde 5-10 dakika, haftada bir uzun çalışmaktan çok daha etkilidir.

Çocuğunuz yanlış söylediğinde onu durdurup tekrar ettirmek yerine, doğru biçimi doğal bir şekilde geri yansıtın: "Thabun mu? Evet, sabun, köpük köpük." Bu, çocuğun hem doğru modeli duymasını sağlar hem de konuşma isteğini kırmaz.

Gün içinde ağzın kapalı, dilin ağız tabanında dinlendiği bir duruşu destekleyin. Emzik ya da parmak emme alışkanlığı devam ediyorsa bırakılması için yaşına uygun bir plan yapın. Kardeşlerin ya da akranların taklit edip alay etmesine izin vermeyin; konuşmasından utanmaya başlayan bir çocuk terapi sürecinde de daha çekingen olur.