"Çocuğum 3 yaşında ama konuşmuyor": beklemeli mi, destek mi almalısınız?

Bu cümleyi hemen her ailede duyarım, genelde bir büyükanne ya da komşudan gelir: "Amcası da böyleydi, sonra bir anda konuşmaya başladı." Böyle örnekler gerçekten var, inkar etmiyorum. Ama bir örneğin var olması, bunun bir kural olduğu anlamına gelmez, istatistiksel bir istisna, herkes için geçerli bir kılavuz değildir. Asıl risk şurada: bu tür anlatılar, gerçekten desteğe ihtiyacı olan bir çocuğun kritik bir gelişim penceresini kaçırmasına yol açabiliyor. 2-4 yaş arası beynin dil öğrenmeye en yatkın olduğu dönem; bu pencere daraldıkça, aynı ilerlemeyi elde etmek daha fazla zaman ve emek istiyor.

200 kelime civarı bir dağarcık, "ben parka gitmek istiyorum" tarzı 3-4 kelimelik cümleler, basit sorulara cevap verebilme ve tanımadığı biriyle bile bir şekilde derdini anlatabilme, bunlar 3 yaş civarında beklenen kabaca işaretler. Kesin bir sınır değil bunlar, bir pusula gibi düşünün.

Şu tabloyla karşılaşıyorsanız beklemek yerine bir değerlendirmeyi gündeme almanızı öneririm: istekler hep işaretle, konuşarak değil; kelime sayısı yaşıtlarına göre bariz düşük; iki-üç kelimeyi bile yan yana getiremiyor; göz teması kurmaktan kaçınıyor ya da adı seslenildiğinde tepki vermiyor.

Bir çocuğun dili geç açılabilir; bu bazen tek başına bir gecikmedir ve kendiliğinden düzelir. Ama bazen bu gecikme, işitme kaybından otizm spektrum özelliklerine kadar başka bir tablonun ilk işaretidir. Erken fark etmek, hem doğru yolu bulmak hem de çocuğun ileriki okul ve sosyal hayatını korumak açısından fark yaratıyor. Altta bir sebep varsa, "bekle gör" size zaman değil, kayıp zaman kazandırır.

Randevudan önce birkaç gün boyunca şu sorulara dikkat etmenizi isterim; bu gözlemler değerlendirmeyi çok daha verimli kılıyor. Söylediklerinizi anlıyor mu? Rutinin dışında, elinizle göstermeden "kaşığı babaya ver" dediğinizde yapabiliyor mu? İstediği bir şeyi işaret ederek, size bakarak gösteriyor mu? Oyuncak bebeği besleme, arabayı garaja sokma gibi "mış gibi" oyunlar oynuyor mu? Sesleri, hareketleri taklit ediyor mu?

Kullandığı kelimeleri, kelime yerine kullandığı sesleri ve jestleri bir kâğıda not edin. Kısa bir video kaydı da çok işe yarar; çocuklar yeni bir ortamda çoğu zaman evdeki kadar rahat davranmaz. Son olarak işitmesiyle ilgili en son ne zaman bir kontrol yapıldığını not edin; konuşma gecikmesinde işitmenin kontrol edilmesi her zaman ilk adımlardan biridir.

Şansa bırakmıyorum. Önce TEDİL ve AGTE gibi standardize testlerle net, karşılaştırılabilir bir profil çıkarıyorum, "sanırım geride" demek yerine somut bir tablo elimde oluyor. Sonra ETEÇOM 2 ve DIR Floortime® prensiplerinden yararlanarak, çocuğun ilgi alanlarından yola çıkan, oyun temelli bir müdahale planı kuruyoruz. Klinikte geçen kırk dakika tek başına yetmez; asıl kalıcılık, ailenin evde günlük rutine kattığı küçük ama tutarlı adımlarla geliyor.

Birincisi, soru sormak yerine anlatın. "Bu ne?" diye sorulmak çocuğa bir sınav gibi gelebilir; bunun yerine yaptığınız ve onun yaptığı şeyi kısa cümlelerle anlatın: "Top yuvarlandı. Masanın altına gitti."

İkincisi, bir adım ötesini söyleyin. Çocuğunuz tek kelime kullanıyorsa siz iki kelimelik modeller verin: "su" dediğinde "soğuk su" ya da "su istiyorum". Üçüncüsü, bekleyin. Bir şey isteyeceği anlarda hemen yardıma koşmak yerine beş saniye bekleyip ona fırsat tanıyın.

Dördüncüsü, seçenek sunun: "Elma mı, muz mu?" Seçenek sorusu, cevabın içinde kelimeyi de verdiği için konuşmayı kolaylaştırır. Beşincisi, ekranı azaltıp yüz yüze oyun zamanını artırın; dil, karşılıklı etkileşimle öğrenilir. Bu adımlar terapinin yerini tutmaz, ama değerlendirmeyi beklerken geçen zamanı değerli kılar.