Çocuklar kaç yaşında konuşur? Yaş yaş dil gelişimi (0-6)

Aşağıda göreceğiniz yaşlar "bu tarihte olmalı" anlamına gelen kesin çizgiler değil, çocukların büyük çoğunluğunun bu beceriye ulaştığı zaman aralıklarıdır. Bir çocuğun ilk kelimesini 10. ayda, diğerinin 14. ayda söylemesi tek başına bir sorun göstermez.

Bu yüzden tek bir beceriye takılıp kalmak yerine genel resme bakmak gerekir: Çocuk anlıyor mu, iletişim kurmaya istekli mi, jest ve bakışla derdini anlatmaya çalışıyor mu, becerileri zaman içinde ilerliyor mu? Bu soruların cevabı, tek bir kelime sayısından çok daha fazla şey söyler.

Dil gelişimi ilk kelimeden çok önce başlar. İlk aylarda bebek seslere döner, yüzlere bakar, gülümser ve 2-4 ay civarında "agu" benzeri sesler çıkarır. 6-9 ay arasında "ba-ba-ba", "ma-ma-ma" gibi hece tekrarları (babıldama) belirginleşir. Bu dönemde bebek genellikle adına tepki vermeye başlar.

9-12 ay arası iletişim açısından çok kritik bir dönemdir: Bebek bir şey istediğinde ya da size bir şey göstermek istediğinde parmağıyla işaret etmeye, el sallamaya, "ver" dendiğinde uzatmaya başlar. İlk anlamlı kelimeler çoğu çocukta 12. ay civarında gelir. Bu dönemde işaret etme ve ilgiyi paylaşma, kelimelerin kendisi kadar önemlidir.

Bu dönemde çocuk "anne", "baba" dışında birkaç kelime daha kullanmaya başlar. Kelimelerin yetişkin telaffuzuyla söylenmesi gerekmez; çocuk suyu her seferinde "mama" diye istiyorsa, bu da bir kelime sayılır.

Anlama tarafında çocuk tanıdık nesnelerin adını bilir, "topu getir" gibi basit ve jestle desteklenmemiş yönergeleri yerine getirmeye başlar, sorulduğunda birkaç vücut parçasını ya da resimdeki nesneyi gösterebilir. 18 aya geldiğinde hiç kelime kullanmayan ya da on kelimeden az kelime kullanan bir çocuk için bir değerlendirme yapılması uygun olur.

18. aydan sonra pek çok çocukta kelime sayısı hızla artar; ailelerin "her gün yeni bir kelime söylüyor" dediği dönem budur. 2 yaşına gelindiğinde çocukların çoğu yaklaşık 50 ya da daha fazla kelime kullanır ve iki kelimeyi birleştirmeye başlar: "anne gel", "su ver", "baba yok" gibi.

2 yaşında 50'den az kelime kullanan ya da hiç iki kelimelik birleşim yapmayan bir çocuk "geç konuşan" olarak tanımlanır. Bu çocukların önemli bir kısmı zamanla yaşıtlarını yakalar, ancak hangisinin yakalayacağını önceden bilmek zordur. Bu nedenle bu yaşta beklemek yerine bir değerlendirme yaptırıp süreci takip etmek daha güvenli bir yoldur.

Bu dönemde cümleler üç, sonra dört kelimeye uzar. Çocuk "ne?", "nerede?" gibi sorular sormaya, kendi adını söylemeye, Türkçenin eklerini kullanmaya başlar: çoğul ("arabalar"), geçmiş zaman ("düştü"), iyelik ("benim").

Anlaşılırlık da önemli bir ölçüdür. Genel bir kural olarak aile dışındaki kişilerin, 2 yaşındaki bir çocuğun söylediklerinin yaklaşık yarısını, 3 yaşındaki bir çocuğunkilerin ise büyük çoğunluğunu anlaması beklenir. 3 yaşında konuşması hâlâ yalnızca aile tarafından anlaşılabilen bir çocuğun değerlendirilmesinde fayda vardır.

"Neden?" sorularının dönemi başlar. Çocuk gün içinde olanları basit cümlelerle anlatabilir, renkleri ve temel kavramları (büyük-küçük, üstünde-altında) kullanır, iki aşamalı yönergeleri ("ayakkabını çıkar ve dolaba koy") yerine getirir.

4 yaşına yaklaşırken çocuğun konuşması, yabancılar tarafından da neredeyse tamamen anlaşılır hâle gelir. Bazı sesleri henüz tam doğru çıkaramaması bu yaşta hâlâ olağan olabilir; ama genel anlaşılırlık belirgin biçimde düşükse beklemek için bir sebep yoktur.

Bu yaşlarda çocuk olayları sırasıyla anlatır, hikâye uydurur, "dün", "yarın" gibi zaman kavramlarını doğru kullanır, uzun ve bağlaçlı cümleler kurar ("çünkü", "ama", "sonra"). Şakaları ve kafiyeli sözcükleri fark etmeye başlaması, okuma-yazmaya hazırlığın da bir işaretidir.

Konuşma sesleri açısından Türkçede en geç yerleşen seslerden bazıları r, s, ş, z ve j'dir. Bu seslerde küçük hataların 5 yaş civarına kadar sürmesi pek çok çocukta olağandır. Okul çağına gelindiğinde ise konuşmanın büyük ölçüde yetişkin konuşmasına benzemesi beklenir.

Aşağıdaki durumlardan biri varsa "biraz daha bekleyelim" yerine bir dil ve konuşma terapistine danışmanızı öneririm: 12 ayda babıldama, işaret etme ya da adına tepki yoksa; 18 ayda hiç kelime yoksa ya da kelime sayısı 10'un altındaysa; 2 yaşında iki kelimeyi birleştirmiyorsa ya da kelime sayısı çok sınırlıysa; 3 yaşında aile dışındakiler onu çoğunlukla anlamıyorsa.

Yaş fark etmeksizin, daha önce kullandığı kelimeleri ya da becerileri kaybetmesi, söylenenleri anlamakta zorlanması, göz teması kurmaması ve ilgisini sizinle paylaşmaması, işitmesiyle ilgili bir şüpheniz olması ayrıca ve beklemeden değerlendirilmesi gereken durumlardır. Konuşma gecikmesinde işitme değerlendirmesi de her zaman ilk adımlardan biridir.

En etkili destek, özel oyuncaklardan ya da uygulamalardan değil, gün içindeki sıradan anlardan gelir: Yaptığınız işleri sesli anlatmak ("şimdi suyu döküyorum"), çocuğun söylediğini bir adım genişletmek (çocuk "araba" dediğinde "kırmızı araba gidiyor"), soru yağdırmak yerine yorum yapmak ve cevap vermesi için ona birkaç saniye tanımak.

Birlikte kitap bakmak, şarkılarda bir kelimeyi boş bırakıp onun tamamlamasını beklemek, oyunda sıra almak da dil için çok güçlü fırsatlardır. Bu önerilerin yaşa uygun, günlük uygulanabilir bir sürümünü ücretsiz Ev Tarama Haritası'nda da bulabilirsiniz.